Đam mê...

Mình từng loay hoay và mất rất nhiều thời gian để biết mình thực sự thích một cái gì đó, mà không bị ảnh hưởng bởi xu hướng xã hội.

Tỉ dụ: iPhone mới ra thì người ta quan tâm, nếu có màu ưa thích thì liền muốn sở hữu.

Từng chìm trong đó, từ Sybian của Nokia, đến Bada của Samsung, Android, BlackBerry, Linux… nhiều năm, nhiều thiết bị qua tay, hàng trăm trang web đã đọc, hàng chục bản ROM đã vọc, hàng ngàn ứng dụng đã Mod… cũng chỉ tựu lại rằng mình từng thích nghịch ngợm thiết bị di động thôi.

Sau đó là xe, cũng vài năm liền, vài trăm chuyến đi và rồi ngừng lại sau một đợt tai nạn…

Gọi là thích thì không đủ, nếu gọi là đam mê thì chưa tới. Mình chẳng có chút hiểu biết gì về xe cả, dù từng làm trong ngành xe và viết xàm xàm về nó.

Bản thân trang web này cũng có một chút liên quan đến chuyện thích và đam mê này… Độ tầm hơn chục năm trước, làm được 1 website cá nhân nó là một sự đầu tư không nhỏ về thời gian cũng như tài chính.

Bắt đầu từ cái có sẵn thì dễ, ra được như ý mình thì khó, mà ý thích mỗi thời điểm lại khác biệt. Giao diện đổi cũng đôi lần, bây giờ thì nó sạch trơn, chỉ để đọc và đọc - như mục đích sinh ra vốn cũng chỉ có thế. Vậy đó, mà nó đúc kết từ cả tá công nghệ phía sau, từ unhead, lqip, svg sprite, routing, cache, … mấy năm nay với sự trỗi dậy của AI, ai cũng có thể làm phần mềm, dựng website trong nửa nốt nhạc, nhưng để xài được ổn định và như ý, lại là câu chuyện khác…

Có những ngày nghỉ, mình mất hàng giờ liền chỉ để ngồi tìm hiểu vì sao trang này nhẹ hơn 8kb bundle nhưng lại chậm hơn 200ms so với trước đó… có khi mất mấy tháng trời thử nghiệm công cụ cho trang web tải trước khi người ta kịp click!

Nếu không dấn thân thì cũng chẳng có gì gọi là trải nghiệm, mọi thứ biết được thông qua đọc hay xem cũng không khác gì gió mùa đông, nơi nào cũng đến, đọng lại thì không… cưỡi ngựa xem bông, có khi là thế?

Nhiều người gắn cho cái nghề mà họ đang dùng để kiếm kế sinh nhai hai chữ đam mê, hay chỉ để cho mau trôi hàng thì nhượng lại đam mê. Trong ngành xe, câu này nghe lại cũng nhiều. Nghe từ xe đạp khi mình ráp chiếc Surly ECR; nghe đến xe cổ khi mình tìm đồ thay cho chiếc Vespa Sprint Veloce; nghe từ ống Noctilux đến body máy ảnh Sony, từ điện thoại BlackBerry cho đến bàn phím QWERTY hay Keycaps… ừ, miếng nhựa trên phím… thứ gì cũng có thể là đam mê…

Thứ gọi là đam mê…

Là thích, hay là đam mê?

Giả định:
Nếu bạn cho một đứa trẻ tự do làm những gì nó thích¹, thì phần lớn chúng sẽ ôm điện thoại, ipad hoặc truyện tranh hoặc là tivi ngay lập tức.

Nếu bạn thả cho một em thiếu niên được thoải mái làm những điều em thích thì chúng sẽ đi chơi game, cà phê, đua xe điện, hút thuốc và thử những cái chúng tò mò². 

Nếu bạn để một sinh viên làm điều bạn ấy thích, có lẽ sẽ lặp lại những hoạt động của tuổi mới lớn nhưng ở một cấp độ khác: yêu đương, nhậu, ngủ, đi chơi, cà phê, …

Giống như bao người, mình được dạy ở trường để bước ra đường với mọi thứ cần thiết. Chỉ là, hành trang nặng như cặp học sinh, nhưng trong đó, lại là thứ mà ai cũng có… điều cần nhất là bản sắc cá nhân thì không.

Môi trường mà thế hệ 8x, 9x ngày đó lớn lên, mọi người sợ sự khác biệt. Hệ thống giáo dục được thiết kế để vận hành tối ưu theo số đông, không phải để tôn vinh sự xuất chúng cá nhân.

Ai thuận tay trái thì lúc nào cũng bầm dập sau những tiết tập viết. Ai năng động thì sẽ có biệt danh là quậy. Ai hoạt ngôn thì sẽ thành tiêu điểm chăm sóc của giáo viên.

Mọi năng lực đều quy về định lượng bằng những con số từ 1 đến 9; 7 hay 6 thường là điểm của bức tranh được đánh giá là vẽ đẹp, nhưng xấu đẹp thế nào thì không mấy ai rõ. Điểm đạt 10 là siêu nhân, còn 0 là lập dị hoặc vi phạm luật chơi của hệ thống đánh giá.

Hầu như không có chỗ cho ý niệm cá nhân, thích của mọi người chỉ đơn giản là được tự do làm điều mình muốn mà không ai quản.

Ranh giới…

Ngược lại, ở tuổi này, làm ở vị trí quản lý con người, nhìn lại lớp trẻ đi sau, mình thấy họ đã quá tự do để được rơi vào cái bẫy làm thứ bạn thích. Nhìn quảng cáo, không khó để thấy: be your self, do it your self… mần theo cách của bạn, hãy là chính bạn, làm cái bạn thích, rồi lỡ cái gì cũng thích… thì sao; hay thích những điều tào lao thì sẽ thế nào?

Trong hầu hết các cuộc phỏng vấn, thường có nhóm câu hỏi về dự phóng tương lai - thứ mà ai cũng hướng đến: sẽ ra sao, sẽ thế nào; nếu phỏng vấn cá nhân thì bạn sẽ là ai? Nhưng ít có ai nhìn lại rằng họ là ai ở hiện tại - thứ mà họ thường phải giới thiệu từ khi bắt đầu.

Tôi là ai?

Câu hỏi dễ, nhưng mình từng khựng lại rất lâu mà không câu trả lời nào vừa ý. Nếu bỏ hết đi lớp chức vụ, địa vị, danh vọng, học hàm/học vị, … đằng sau cái tên, thì bạn còn lại gì?

Nghe hơi lạ, nhưng khi tự phỏng vấn chính mình, chất vấn bản thân, chắc gì bạn đã có đủ dũng khí để nhìn nhận lại mọi thứ mình từng nghĩ là thuộc về mình? Kể cả những thứ mình từng thích?

Thường thì hôm nay chúng ta thích cái này, ngày mai sẽ là thứ khác… ai cũng từng chạy theo cảm xúc để rồi sau cùng, vẫn mông lung, cái gì là thật?

Sự hiểu biết thường không đến từ những điều lướt qua như vậy.

Sẽ thế nào nếu cả cuộc đời chỉ làm những thứ mình thích? Thành nô lệ cảm xúc và cuộc đời xoay tròn trong thế giới giải trí, giải trí đến chết³ sao? Rất nhiều người, tuổi đã lớn nhưng cuộc đời cũng chẳng có mấy thành tựu gì đáng kể, thậm chí còn không đạt được như những gì họ muốn, dù họ có năng lực. Không khó để nghe được sự tự hào của ai đó chỉ vì họ có từng gặp mặt người nổi tiếng; hay nhân vật lớn nào đó là người quen của ai đó, còn ai đó lại là bạn của họ trong những câu chuyện trà dư, tửu lậu.

Nhưng cũng có những người trọn vẹn và có thành tựu nhất định, có trong vòng tròn xã hội mà mình từng gặp: Có người bán yến sào nhưng tay hay cầm cọ, status thường nói về nghệ thuật, đôi lúc là thơ, có khi là đăng ảnh, dù rằng làm kiến trúc sư và được mọi người biết đến ở lĩnh vực kiến trúc và kinh doanh. Có người học IT helpdesk nhưng lại thành danh và có Studio dựng films/làm motions chỉ vì lỡ quan tâm post-production khi còn Đại Học. Có người đã về hưu, ra đường hay vác theo ba lô bên trong là máy ảnh, còn ở nhà là huy chương từ các trại sáng tác. Có người ban ngày đi bộ trên sân golf, tối họp nhiều ngôn ngữ, nhưng status lại chỉ có những chiếc xe đạp…

Lướt qua họ, mình chợt có chút liên kết sự thành công (theo khái niệm chung của xã hội) với thứ gọi là đam mê và lờ mò nhận ra cái giá của nó. Thứ gì mà chẳng có giá? Sự va vấp nhào nặn nên nét chững chạc. Sự khiêm nhường thường đến từ những người tự tin. Để chuyển hoá những ý thích, ham muốn nhất thời thành đam mê có khi phải đánh đổi bằng nhiều thứ khác đằng đẵng theo năm tháng…

Cái giá…

Giữa xã hội sống vội, mọi người dễ gắn nhãn đam mê để mỹ miều về những điều người ta đã làm.

Sau khi bắt đầu tò mò về Zippo khi thấy người ta dùng hút thuốc, mình cũng từng ráng kiếm cho được 1 cái, rồi cái thứ hai, rồi đến những cái ở ngưỡng sưu tầm; từ dùng bình thường, rồi tập tành múa may quay cuồng với nó sao dùng cho nghệ… người không biết thì khen, được khen thì mình thích, rồi gắn nhãn nghĩ đó là đam mê nghe cho hay. Ừ, đam mê, nhưng khi bận rộn với nhiều thứ khác thì bỏ quên đam mê mà lại chẳng có gì tiếc nuối. Thật lạ.

Một người bạn học cấp 1 mình từng biết, vì hát khá hay nên được ưu ái trong nhiều buổi diễn tại trường, bạn từng cho rằng mình muốn làm ca sĩ cho đến khi thấy mình không vừa size váy diễn rồi nhận ra cầm bút thích hơn cầm mic. Sau gần 30 năm, chảo lại là thứ trên tay bạn mỗi ngày thay vì vật tròn tròn, dài dài để viết hay nói…

Có người thời đi học ước mơ làm phi công, theo gia đình nối nghiệp ngàng hàng không, một thời gian không gặp, bạn đã là ca sĩ. Nếu phải bận rộn để mưu sinh như người bạn hát hay kia, chắc gì cầm mic đã là sự nghiệp của bạn?

Ranh giới giữa đam mê và ý thích bồng bột dễ nhận thấy nhất khi chúng ta đối diện với trách nhiệm của chính mình. Vì cái giá… đôi khi là quá lớn.

Ai cũng có cuộc sống và những điều phải lo, không ai ngoại lệ. Có mấy ai đủ khả năng chịu trách nhiệm cho cuộc sống của những người xung quanh trong quá trình định hình nên đam mê từ ý thích bản thân?

Khi mình mất phương hướng, thường tự vấn lại bản thân rằng: mình là ai, mình đang ở đâu? - mọi hình ảnh, những sự việc cũ đã từng đều chảy ngược về từ ký ức… cảm xúc trở thành bài học, sự kiện trở thành dấu ấn đúc kết nên con người mình hiện tại đa phần đều đến từ sai lầm. Sửa chữa được sai lầm, không lặp lại nó thì tiến thêm được một bước, cứ thế, thứ thúc đẩy vô hình phía sau đó vậy mà lại là trách nhiệm.

Bạn chấp nhận mất đi thứ gì để đổi lấy gì đó muốn có vốn là quyết định xuất phát từ trách nhiệm. Dám chịu trách nhiệm với điều mình đã làm cũng là một loại bản lĩnh. Nếu chưa sẵn sàng để chịu trách nhiệm cho những gì mình sẽ làm thì cũng đừng nghĩ đến đam mê!